Page 8 - 1401032ISSUE32.pdf

Column

De herstart van de geschiedenis: het

ongelijk van Fukuyama

Prof. Dr. László Marácz

In 1989, tijdens de val van het communisme, betoogde de bekende Amerikaanse filosoof Francis Fukuyama dat er een
einde was gekomen aan de geschiedenis van de mensheid. De grote ideologische tegenspeler van het Westerse libera­
lisme in de Koude Oorlog, het communisme, stortte in elkaar, eerst in Midden- en Oost-Europa en later ook in de ba­
kermat van het communisme, de Sovjet-Unie. Fukuyama voorspelde dat er geen alternatief zou zijn voor de liberale
democratie nu het laatste totalitaire systeem definitief verslagen was. Hiermee was volgens hem het einde van de
geschiedenis bereikt. De paradijselijke toestand op aarde was aangebroken. Vrijheid en vrede zouden door de hele
wereld omarmd worden en iedereen zou daar deelgenoot van zijn, luidde het nieuwe idealisme. Volgens Fukuyama zou
het dagelijks leven verworden tot saaiheid, verveling en doelloosheid. Er was immers niets meer om voor te strijden.
In deze column betogen we het ongelijk van Fukuyama.

Communisme
We zijn haast vergeten hoe een totalitair systeem, zoals het communisme er
par excellence een van was, er uitzag. Er was geen pluriforme democratie.
De communistische staat kende een machtsmonopolie van de communisti­
sche partij dat zich over alle geledingen van de samenleving uitstrekte. De
leidende partij van de communistische samenleving was een spin in het web
die over elk facet van het dagelijkse leven heerste en wel van de wieg tot het
graf. De communistische partij werd in haar greep over de samenleving
gesteund door de politie en de veiligheidsdiensten. Bovendien was er een
uitgebreid netwerk van verklikkers. Deze werden gerekruteerd uit de bur­
gerbevolking. In het Roemenië van Ceaucescu was ongeveer een op de drie
burgers informant van de gehate veiligheidsdienst, de Securitate. Er was
weinig dat de machthebbers ontging. Er mocht in de communistische sa­
menleving wel wat gediscussieerd worden maar als er door de hogere orga­
nen van de communistische partij een beslissing was genomen, moest ieder­
een er zich aan houden. Er gold een stalen partijdiscipline. Afwijkende opinies
werden niet getolereerd. In de Sovjet-Unie werden dissidenten verbannen
naar de concentratiekampen in Siberië. Dissidente en non-conformistische
opinies konden alleen ondergronds geuit worden. Vandaar dat literatuur en
boeken in het geheim werden gepubliceerd, de zogeheten Samizdat. Deze Francis Fukuyama. Foto: Wikimedia Commons, Fronteiras do Pensamento
Samizdat-publicaties vonden gretig aftrek op verlaten metrostations. Econo­
mische activiteiten werden door de staat gepland. De economie was een
commando-economie die top-down aangestuurd werd. De planeconomie
maakte voortdurend foute berekeningen waardoor er geregeld tekorten
ontstonden. Met de vernietiging van de boerenstand braken er hongersno­
den uit, wat in de jaren dertig op het Oekraïense platteland leidde tot zes
miljoen doden. De Sovjet-Unie moest in de jaren zeventig zelfs graan impor­
teren uit het Westen om de eigen bevolking te kunnen voeden. De belofte
van de paradijselijke toestand met gelijkheid van iedereen en een commu­
nistische samenleving zonder tekorten legitimeerde het systeem en was de
centrale geloofstelling. Deze werd dag-in-dag-uit via de kanalen van de
staatspropaganda herhaald.

Het einde
De onbereikbaarheid van het ideaal bleek na verloop van tijd de achilleshiel
van het systeem. Er waren aan het eind van de rit nog maar weinig commu­
nisten die in dit ideaal geloofden. Als gevolg hiervan verschrompelde ook de
internationalistische communistische beweging, die aanvankelijk het com­
munisme agressief wereldwijd promootte. Verzet tegen de onderdrukking,
verzet tegen mensenrechten- en burgerrechtschendingen werd militair hard
neergeslagen. De opstanden in Hongarije 1956, Tsjecho-Slowakije 1968 en
de staat van beleg in Polen in 1980 waarvan slechts ‘socialisme met een
menselijk gezicht’, een soort derde weg tussen het kapitalisme en commu­
nisme de inzet was, eisten dodelijke slachtoffers. Vele burgers probeerden In 1989 stortte het communisme in elkaar. Foto: Wikimedia Commons, Xizdos
aan het systeem te ontsnappen door naar het Westen te vluchten, wat in
sommige gevallen met veel gevaar voor eigen leven ook lukte. Het systeem

8

Armex | december 2021